Những nghệ sĩ Rome từng hỏi tôi: 'Hồ Phong, tại sao các anh trong web3 cứ thích nói về decentralization mà không làm được một cái Sequencer thực sự phi tập trung?'. Tôi cười, vì câu hỏi ấy cũng giống hệt câu mà các nhà phát triển AI đang hỏi nhau: 'Mở trọng số mô hình (open weights) liệu có đủ để đảm bảo an toàn, hay chỉ là một chiêu PR?'
Hôm qua, Jensen Huang – CEO của NVIDIA – tuyên bố ủng hộ mô hình trọng số mở (open weights) để 'đảm bảo an ninh, an toàn và độ tin cậy'. Ông nói điều đó ngay sau cuộc họp ở Washington, nơi các nhà lập pháp Mỹ đang cân nhắc luật quản lý AI. Nhưng khoan hãy vội tung hô. Là một người đã audit hàng chục dự án blockchain từ ICO Status năm 2017 đến những Layer2 đầy hứa hẹn năm 2026, tôi nhìn thấy một vòng lặp lịch sử quen thuộc: sự hỗ trợ từ gã khổng lồ hạ tầng luôn đi kèm với một điều kiện ngầm.
Context: vòng lặp của những lời hứa 'mở' Hãy nhìn lại thời điểm 2017. Khi đó, Status (SNT) ra mắt với tầm nhìn về một Telegram phi tập trung. Tôi từng dành hai tháng trò chuyện với 50+ thành viên cộng đồng. Điều họ thực sự muốn không phải là một mã nguồn mở, mà là một ứng dụng có thể chạy được trên điện thoại mà không tiêu hao pin. 'Mở' lúc đó là câu chuyện bán hàng, còn UX mới là thứ giữ chân người dùng.
Giờ đây, Jensen cũng nói 'open weights'. Với tư cách một kỹ sư blockchain, tôi hiểu rằng mở trọng số (weights) khác với mở mã nguồn. Trọng số là kết quả của quá trình huấn luyện, không bao gồm dữ liệu huấn luyện, kiến trúc mạng, hay quy trình huấn luyện. Nó giống như việc công bố root hash của một block, nhưng không cho ai xem nội dung giao dịch. Liệu đó có thực sự là minh bạch? Hay chỉ là một cách để NVIDIA duy trì vị thế độc quyền trên phần cứng, trong khi bề ngoài tỏ ra ủng hộ cộng đồng mã nguồn mở?
Core: Cơ chế kể chuyện và phân tích tâm lý thị trường Câu trả lời nằm ở cách ta kể chuyện. Khi một công ty bán cuốc xẻng như NVIDIA lên tiếng ủng hộ 'mở', động cơ của họ là: càng nhiều người đào vàng, càng bán được nhiều cuốc xẻng. Tại thị trường crypto, chúng ta đã thấy điều tương tự với các Layer2: họ khoe khoang về decentralized sequencing, nhưng thực tế sequencer của họ vẫn là một node đơn lẻ chạy trên AWS. Và thị trường tăng giá đã che giấu điều đó suốt hai năm qua.
Hãy nhìn vào số liệu: NVIDIA kiểm soát hơn 80% thị trường GPU cho AI. Nếu mô hình open weights thực sự phổ biến, sẽ càng nhiều công ty huấn luyện mô hình, càng cần nhiều H100/B200. Lợi nhuận của NVIDIA sẽ tăng vọt. Đồng thời, việc kêu gọi 'an toàn qua mở' cũng giúp họ gây ảnh hưởng lên các nhà lập pháp, khiến các biện pháp kiểm soát xuất khẩu (như lệnh cấm bán GPU cho Trung Quốc) có lợi cho họ hơn.
Nhưng cộng đồng blockchain có thể học được gì? Trong bear market 2022, tôi đã tổ chức các buổi 'Coffee & Crypto' ở Rome. Một người tham gia từng nói: 'Tôi thích Bitcoin vì nó minh bạch, nhưng tôi ghét các dự án vì chúng chỉ minh bạch trên whitepaper.' Đó là bài học: sự minh bạch thực sự phải đi kèm với khả năng kiểm chứng. Với AI, open weights mới chỉ là bước đầu. Bạn có thể tải về trọng số của Llama 3, nhưng liệu bạn có biết nó đã được huấn luyện trên những dữ liệu gì? Có bị bias không? Có chứa backdoor không? Giống như việc bạn chỉ có địa chỉ smart contract, chứ không có mã nguồn hay lịch sử audit.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – 'Mở' có thể là cái bẫy Điều nghịch lý là: khi một gã khổng lồ như NVIDIA ủng hộ mở, điều đó có thể làm suy yếu tính phi tập trung thực sự. Bởi vì sức mạnh của mô hình mở phụ thuộc vào khả năng chạy nó, mà khả năng đó lại phụ thuộc vào GPU của NVIDIA. Nó tạo ra một lớp phụ thuộc mới, giống như các dApp trên Ethereum phụ thuộc vào Infura. Trong khảo sát của tôi với 30 người dùng DeFi mới vào năm 2020, 70% không biết rằng việc swap token trên Uniswap thực chất đang dùng giao diện Infura, và nếu Infura sập, họ không thể swap được. Đây là điểm mù UX kinh điển.
Tương tự, nếu toàn bộ làn sóng AI mở dồn vào một kiến trúc phần cứng, thì 'mở' chỉ là ảo tưởng. Hãy nhìn vào thị trường NFT: cái gọi là 'blue chip' như BAYC hay Azuki từng được xem là an toàn, nhưng khi thanh khoản cạn, giá sàn giảm 90%, và chẳng còn gì. Bài học: đừng tin vào nhãn mác, hãy nhìn vào nền tảng kỹ thuật và tính độc lập.
Takeaway: Câu chuyện tiếp theo Vậy, Jensen Huang có đang mở ra một kỷ nguyên AI phi tập trung không? Hay ông ta chỉ đang tạo ra một câu chuyện đẹp để bán thêm GPU? Tôi không có câu trả lời dứt khoát. Nhưng tôi biết rằng, sau 25 năm quan sát thị trường, mỗi khi một 'ông lớn' ủng hộ mở, hãy luôn đặt câu hỏi: ai là người hưởng lợi cuối cùng?
Trên con đường lát đá coban ở Rome, các nghệ sĩ vẫn vẽ graffiti lên tường. Họ không cần NVIDIA để sáng tạo. Có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất với cả hai ngành AI và blockchain là: liệu chúng ta có xây dựng được một hạ tầng thực sự thuộc về cộng đồng, không bị chi phối bởi một công ty nào? Hay mãi mãi chỉ là những bức vẽ trên tường của một Rome sắp cháy?
