Nhật Bản vừa viết lại luật chơi: Crypto không còn là 'phương tiện thanh toán', mà là 'tài sản tài chính' – và đây là điều bạn cần biết

Hồi tháng 4 năm 2017, tôi 19 tuổi, ngồi trong căn phòng ký túc xá ở Boston, mồ hôi nhễ nhại nhưng tay vẫn gõ từng dòng code cho dự án ICO Giveth. Khi đó, tôi không nghĩ mình đang tham gia vào một cuộc cách mạng. Tôi chỉ muốn giúp những người Việt xa xứ hiểu được ‘smart contract’ là gì. 8 năm sau, tôi vẫn đang làm công việc tương tự – nhưng lần này, tôi không dịch tài liệu cho một dự án, mà tôi dịch tín hiệu từ một quốc gia. Và tín hiệu đó đến từ Nhật Bản. Vào tháng 5/2026, Nhật Bản vừa thông qua một đạo luật lịch sử: chuyển toàn bộ tài sản tiền mã hóa từ Luật Dịch vụ Thanh toán (Payment Services Act) sang Luật Công cụ Tài chính và Giao dịch (Financial Instruments and Exchange Act). Nghe có vẻ khô khan? Đừng để bị đánh lừa. Đây là bước ngoặt có thể thay đổi cục diện thị trường crypto toàn cầu, và quan trọng hơn, nó cho thấy một mô hình quản lý mà Việt Nam nên học hỏi ngay lập tức. Hãy cùng tôi nhìn lại bối cảnh. Nhật Bản từ lâu đã là một trong những quốc gia đi đầu trong việc chấp nhận crypto – họ hợp pháp hóa Bitcoin như một phương tiện thanh toán từ năm 2017. Nhưng rồi mọi thứ bị bóp nghẹt bởi thuế. Mức thuế tối đa lên tới 55% đối với lợi nhuận từ giao dịch tiền mã hóa, cộng với việc xếp crypto vào Luật Dịch vụ Thanh toán, khiến các nhà đầu tư và doanh nghiệp Nhật Bản phải tìm đường ra nước ngoài. Singapore và Hong Kong hưởng lợi. Nhưng giờ đây, Nhật Bản đã quay lại với một đòn phủ đầu. Họ tuyên bố: crypto không còn là ‘phương tiện thanh toán’ nữa. Nó là ‘tài sản tài chính’. Điều đó có nghĩa gì? Về mặt kỹ thuật, nó đặt tiền mã hóa vào cùng khuôn khổ pháp lý với cổ phiếu, trái phiếu. Điều này mang lại ba hiệu ứng dây chuyền quan trọng. Thứ nhất: thuế. Theo các báo cáo từ CoinPost và Financial Services Agency (FSA), mức thuế giao dịch crypto dự kiến sẽ giảm từ tối đa 55% xuống còn khoảng 20% – ngang bằng với thuế lợi nhuận từ chứng khoán. Hãy tưởng tượng: nếu bạn là một nhà giao dịch Nhật Bản, trước đây cứ kiếm được 1000 USD thì nộp thuế 550 USD; bây giờ chỉ còn 200 USD. Đó là sự khác biệt giữa việc tiếp tục tham gia thị trường hay bỏ cuộc. Thứ hai: định nghĩa pháp lý rõ ràng. Việc crypto được coi là ‘tài sản tài chính’ đồng nghĩa với việc các sàn giao dịch, nhà phát hành token và tổ chức lưu ký phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về công bố thông tin, chống giao dịch nội gián và chống rửa tiền. Điều này đẩy mạnh sự chuyên nghiệp hóa thị trường. Nhưng đồng thời, mức phạt cũng tăng mạnh: hành vi thao túng thị trường hoặc giao dịch nội gián có thể bị phạt tới 10 năm tù – một thông điệp rõ ràng rằng “chúng tôi chào đón bạn, nhưng hãy chơi đúng luật”. Thứ ba và quan trọng nhất: quỹ ETF giao ngay. Bộ Tài chính Nhật Bản đã chính thức ủy quyền cho Sở giao dịch chứng khoán Tokyo (JPX) xây dựng khuôn khổ cho phép niêm yết các quỹ ETF tiền mã hóa giao ngay. Điều này mở ra cánh cửa cho dòng vốn khổng lồ từ các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm và nhà đầu tư tổ chức Nhật Bản – những người trước đây không thể chạm vào crypto vì thiếu khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Tôi đã từng tham gia đàm phán với các tổ chức tài chính ở Boston năm 2025, và tôi biết rằng ‘khuôn khổ pháp lý rõ ràng’ là điều kiện tiên quyết để họ bước chân vào thị trường này. Nhật Bản vừa tặng cho họ tấm vé thông hành. Nhưng hãy dừng lại một chút. Tôi thường nói với các bạn trong workshop của mình rằng: ‘Đừng để sự phấn khích che mờ mắt.’ Có một góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn chia sẻ. Liệu việc coi crypto là ‘tài sản tài chính’ có thực sự là một bước tiến? Hay nó là sự kết liễu cho tầm nhìn ban đầu về một hệ thống phi tập trung, không biên giới? Khi bạn đặt Bitcoin vào cùng khuôn khổ với cổ phiếu của Toyota, bạn đang thừa nhận rằng nó cần được giám sát bởi các cơ quan trung ương. Bạn đang trao quyền cho các nhà quản lý. Và mức án 10 năm tù cho giao dịch nội gián – nghe có vẻ tuyệt vời cho nhà đầu tư, nhưng nó sẽ giết chết các dự án DeFi nhỏ và các đợt airdrop linh hoạt, vì chúng thường mơ hồ về mặt pháp lý. Tôi đã chứng kiến điều này khi làm việc với các startup Web3: những quy định quá chặt chẽ thường tạo ra rào cản gia nhập khổng lồ, chỉ có lợi cho các tập đoàn lớn. Liệu Nhật Bản có đang vô tình tạo ra một ‘thế giới crypto Disneyland’ – nơi mọi thứ đều đẹp đẽ, sạch sẽ, nhưng không còn chỗ cho sự tự do sáng tạo? Đây là câu hỏi mà tôi không có câu trả lời hoàn hảo, nhưng tôi nghĩ mỗi người trong cộng đồng crypto Việt Nam cần phải suy ngẫm. Chúng ta thường mơ về một hệ thống không cần sự cho phép, nhưng thực tế lại cho thấy rằng sự cho phép – nếu được thiết kế tốt – có thể mang lại dòng vốn lớn và sự ổn định. Nhật Bản đang chọn con đường thứ hai. Họ không chối bỏ tiền mã hóa, họ ôm chặt nó, nhưng bằng cách đặt nó vào khuôn khổ truyền thống. Điều này có thể khiến những người theo chủ nghĩa thuần túy cảm thấy khó chịu, nhưng hãy nhìn vào thực tế: trong thị trường gấu năm 2022, chính sự thiếu quy định đã khiến hàng ngàn người mất trắng vì Luna và FTX. Một khuôn khổ rõ ràng có thể là tấm khiên bảo vệ cho nhà đầu tư nhỏ lẻ. Và đó là lý do tại sao tôi, với tư cách là một người làm trong lĩnh vực decentralized protocol, vẫn ủng hộ động thái này của Nhật Bản – bởi vì nó không loại bỏ sự phi tập trung, nó chỉ xây một con đường có vạch kẻ để mọi người có thể đi an toàn hơn. Vậy bài học cho cộng đồng crypto Việt Nam là gì? Tôi đã sống ở Boston suốt 8 năm, nhưng tôi vẫn dõi theo thị trường quê nhà. Việt Nam hiện tại có một trong những tỷ lệ sở hữu tiền mã hóa cao nhất thế giới, nhưng lại thiếu khung pháp lý rõ ràng. Chúng ta có thể học từ Nhật Bản: thay vì cấm đoán hoặc phớt lờ, họ đã lựa chọn hợp pháp hóa và đánh thuế hợp lý. Kết quả? Họ thu hút được cả dòng vốn tổ chức và bảo vệ nhà đầu tư cá nhân. Nếu Việt Nam có thể làm điều tương tự – chuyển crypto từ ‘phương tiện thanh toán’ sang ‘tài sản tài chính’, áp thuế 20% và cho phép ETF giao ngay – chúng ta sẽ thấy một làn sóng đầu tư mới từ các quỹ hưu trí, ngân hàng trong nước, và thậm chí là các công ty bảo hiểm. Nhưng đừng chờ đợi điều đó xảy ra một cách tự nhiên. Hãy khởi tạo. Hãy viết thư cho các đại biểu Quốc hội, hãy tổ chức các buổi nói chuyện để giải thích tại sao crypto không phải là công cụ lừa đảo, hãy xây dựng các dự án minh bạch có thể chứng minh giá trị thực. Tôi đã làm điều đó khi còn là sinh viên năm hai, và tôi vẫn đang làm điều đó mỗi ngày. Bởi vì cuối cùng, thay đổi không đến từ những chiếc ghế dài trong văn phòng Quốc hội. Nó đến từ những người dám đứng lên và nói: ‘Chúng tôi ở đây, chúng tôi có công nghệ, và chúng tôi muốn xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.’ Nhật Bản vừa cho chúng ta thấy con đường. Bây giờ là lúc chúng ta bước đi.